Hiệp sĩ Malta: lịch sử 268 năm và những gì còn lại hôm nay

Hiệp sĩ Malta là tên gọi quen thuộc của dòng tu hiệp sĩ Thánh John (Hiệp sĩ Cứu tế), cai quản quần đảo Malta từ năm 1530 đến năm 1798. Trong 268 năm đó, họ đẩy lùi cuộc vây hãm của Đế chế Ottoman năm 1565, xây dựng thành phố Valletta và để lại hệ thống pháo đài, cung điện, nhà thờ mà ngày nay vẫn định hình diện mạo Malta. Bài viết tóm tắt lịch sử của họ theo các mốc dễ nhớ và chỉ ra nơi bạn có thể tận mắt thấy di sản đó.

Họ là ai: từ bệnh viện ở Jerusalem đến đảo Địa Trung Hải

Dòng tu ra đời từ một bệnh viện chăm sóc người hành hương ở Jerusalem vào thế kỷ 11, rồi dần trở thành một dòng hiệp sĩ quân sự trong thời Thập tự chinh. Sau khi mất Đất Thánh, họ dời về Síp, rồi chiếm đảo Rhodes và ở đó hơn hai thế kỷ. Năm 1522, Ottoman chiếm Rhodes, các hiệp sĩ lưu lạc nhiều năm cho tới khi Hoàng đế Charles V, đồng thời là vua Sicily, trao cho họ Malta và Tripoli năm 1530.

Các hiệp sĩ đến từ giới quý tộc khắp châu Âu, chia theo các "langue" (nhóm ngôn ngữ) như Provence, Auvergne, Pháp, Ý, Aragon, Castile, Đức và Anh. Mỗi langue có một trụ sở gọi là auberge; vài auberge vẫn còn ở Valletta và Birgu.

Các mốc chính trong 268 năm

Đại vây hãm 1565: vì sao quan trọng

Năm 1565, một hạm đội Ottoman lớn đổ bộ lên Malta. Lực lượng phòng thủ gồm vài trăm hiệp sĩ cùng binh lính và dân quân Malta, ít hơn đối phương nhiều lần. Pháo đài St Elmo ở mũi bán đảo Sceberras thất thủ sau nhiều tuần, nhưng Birgu và Senglea cầm cự được tới khi viện binh từ Sicily đến vào tháng 9. Ngày 8 tháng 9, ngày kết thúc cuộc vây hãm, đến nay vẫn được kỷ niệm ở Malta.

Chiến thắng này vang dội khắp châu Âu Công giáo và mang lại tiền tài trợ để xây một thành phố kiên cố trên bán đảo trước đó còn bỏ trống: Valletta, do kỹ sư Francesco Laparelli thiết kế, sau đó là kiến trúc sư người Malta Girolamo Cassar.

Dấu ấn trên kiến trúc và đô thị

Các hiệp sĩ biến Malta thành một pháo đài khổng lồ: tường thành Valletta, Floriana, Cottonera, các tháp canh ven biển và pháo đài trên những mũi đất quanh cảng. Bên trong tường thành, họ xây cung điện Đại thống lĩnh, các auberge, bệnh viện Sacra Infermeria và nhà hát Manoel (1731), một trong những nhà hát còn hoạt động lâu đời nhất châu Âu.

Nhà thờ Đồng chính tòa Thánh John là nơi thể hiện rõ nhất sự giàu có của dòng tu: sàn lát hàng trăm bia mộ cẩm thạch khảm màu của các hiệp sĩ, trần vẽ bởi Mattia Preti và bức "Chém đầu Thánh John Tẩy giả" của Caravaggio, bức tranh duy nhất ông ký tên. Muốn đi xem theo lộ trình, hãy dùng bài đi bộ khám phá lịch sử Valletta.

Những nơi xem di sản hiệp sĩ hôm nay

• Đồng chính tòa Thánh John, Valletta: nội thất Baroque, tranh Caravaggio, bảo tàng.
• Cung điện Đại thống lĩnh, Valletta: phòng nghi lễ và kho vũ khí lịch sử.
• Pháo đài St Elmo và Bảo tàng Chiến tranh Quốc gia: nơi diễn ra trận đánh khốc liệt năm 1565.
• Pháo đài St Angelo, Birgu: trụ sở đầu tiên của các hiệp sĩ, nhìn thẳng sang Valletta. Xem thêm bài tham quan Ba Thành phố.
• Cung điện Pháp quan Tòa án dị giáo, Birgu: cho thấy mối quan hệ phức tạp giữa dòng tu và Giáo hội.
• Mdina: cổng thành Baroque xây dưới thời Đại thống lĩnh Vilhena.
• Tháp canh ven biển: các tháp Wignacourt, Lascaris, De Redin rải rác quanh bờ biển.

Di sản vô hình: biểu tượng, ngôn ngữ và lễ hội

Thập tự Malta tám cánh, biểu tượng của dòng tu, xuất hiện trên đồng xu euro của Malta, trên đuôi máy bay, trên đồ lưu niệm và cả trong biểu tượng của nhiều tổ chức cứu thương trên thế giới. Ngày 8/9 là ngày lễ quốc gia, có đua thuyền ở Grand Harbour. Các lễ hội như carnival cũng phát triển mạnh dưới thời hiệp sĩ.

Ngôn ngữ Malta tiếp nhận nhiều từ tiếng Ý trong giai đoạn này, vì tiếng Ý là ngôn ngữ hành chính của dòng tu và của tầng lớp có học.

Sau năm 1798: dòng tu vẫn tồn tại

Sau khi rời Malta, dòng tu không biến mất. Ngày nay, Dòng Hiệp sĩ Toàn quyền Malta (Sovereign Military Order of Malta) có trụ sở ở Rome, hoạt động nhân đạo và y tế ở nhiều quốc gia, có quan hệ ngoại giao với nhiều nước. Tại Malta, dòng tu được quyền sử dụng Pháo đài St Angelo theo thỏa thuận với chính phủ Malta.

Về phía Malta, sau thời Pháp ngắn ngủi, đảo thuộc Anh từ năm 1800, giành độc lập năm 1964 và trở thành nước cộng hòa năm 1974.

Gợi ý một ngày theo dấu hiệp sĩ

1. Sáng: Đồng chính tòa Thánh John (đến sớm để tránh đông), sau đó cung điện Đại thống lĩnh.
2. Trưa: vườn Upper Barrakka, xem bắn pháo chào lúc 12 giờ.
3. Chiều: đi thuyền dgħajsa hoặc phà sang Birgu, thăm Pháo đài St Angelo.
4. Tối: đi bộ tường thành Senglea, ngắm Valletta lên đèn.