Kiến trúc Malta: nhà thờ Baroque và vẻ đẹp đá vôi màu mật ong

Kiến trúc Malta gần như được "đúc" từ một loại vật liệu duy nhất: đá vôi địa phương màu vàng mật ong, mềm khi mới khai thác và cứng lại theo thời gian. Từ chất liệu đó, các kiến trúc sư thời Hiệp sĩ dòng Thánh John và những thế kỷ sau đã dựng nên dày đặc nhà thờ Baroque, cung điện và tường thành, đến mức làng nào cũng có một nhà thờ với mái vòm nổi bật trên đường chân trời. Bài này giúp bạn "đọc" kiến trúc Malta: vật liệu, phong cách, những công trình đáng xem và cách cư xử khi vào nhà thờ.

Đá vôi: chất liệu làm nên màu của Malta

Quần đảo Malta được tạo nên chủ yếu từ các lớp đá trầm tích. Hai loại quan trọng nhất với xây dựng là:

Vì đá Globigerina dễ chạm, thợ đá Malta có thể tạo những mặt tiền nhiều lớp phào, cột, tượng mà ở nơi khác phải dùng đá đắt hơn. Nhược điểm là đá bị muối biển và mưa bào mòn, nên bạn sẽ thấy nhiều công trình đang trùng tu, thay từng khối đá mới sáng màu hơn.

Baroque đến Malta như thế nào

Sau cuộc Đại vây hãm năm 1565, các hiệp sĩ có nguồn tài trợ dồi dào để xây Valletta. Giai đoạn đầu mang phong cách Mannerism khá nghiêm, thể hiện ở các công trình của kiến trúc sư người Malta Girolamo Cassar như Đồng chính tòa Thánh John. Sang thế kỷ 17, ảnh hưởng Baroque từ Rome và Sicily tràn vào: mái vòm lớn, mặt tiền cong, nội thất mạ vàng, tranh trần.

Trận động đất năm 1693 làm hư hại nhiều công trình ở Malta và Sicily, mở ra một làn sóng xây lại theo phong cách Baroque. Lorenzo Gafà là cái tên nổi bật của giai đoạn này, với nhà thờ chính tòa Mdina và nhà thờ Thánh Lawrence ở Birgu. Bối cảnh lịch sử đầy đủ có trong bài lịch sử Hiệp sĩ Malta.

Những nhà thờ nên xem

Đồng chính tòa Thánh John, Valletta

Bên ngoài khá giản dị, bên trong là một trong những nội thất Baroque lộng lẫy nhất châu Âu: tường đá chạm mạ vàng, trần vẽ cuộc đời Thánh John của Mattia Preti, sàn là những bia mộ cẩm thạch khảm màu của các hiệp sĩ, và phòng nguyện có tranh của Caravaggio. Có vé vào cửa, kèm audio guide.

Nhà thờ chính tòa Thánh Phaolô, Mdina

Mái vòm của Gafà nhìn thấy từ nhiều nơi trên đảo. Bên trong có sàn bia mộ tương tự St John's và bảo tàng nhà thờ bên cạnh. Kết hợp với bài tham quan Mdina.

Rotunda Mosta

Nhà thờ Đức Mẹ Lên Trời ở Mosta xây thế kỷ 19, lấy cảm hứng từ đền Pantheon ở Rome, có một trong những mái vòm không trụ đỡ lớn nhất châu Âu. Năm 1942, một quả bom xuyên qua mái vòm rơi vào trong lúc có giáo dân dự lễ nhưng không phát nổ; một bản sao quả bom được trưng bày ở phòng thánh.

Vương cung thánh đường Ta' Pinu, Gozo

Nằm giữa đồng trống gần làng Għarb, Ta' Pinu là nơi hành hương quan trọng, kiến trúc kiểu Tân Roman xây đầu thế kỷ 20. Không gian yên tĩnh, đặc biệt đẹp lúc chiều.

Rotunda Xewkija, Gozo

Mái vòm của nhà thờ Thánh John Tẩy giả ở Xewkija rất lớn so với quy mô làng, được xây bằng sức góp của người dân địa phương trong thế kỷ 20. Một số thời điểm bạn có thể lên mái để ngắm toàn cảnh Gozo.

Đọc một mặt tiền nhà thờ Malta

• Hai tháp chuông: thường có một mặt đồng hồ thật và một mặt đồng hồ vẽ. Theo cách giải thích phổ biến, đồng hồ vẽ để "đánh lừa ma quỷ" về giờ làm lễ.
• Mái vòm: biểu tượng niềm tự hào của làng; các làng đua nhau xây mái vòm lớn hơn.
• Quảng trường phía trước (pjazza): trung tâm sinh hoạt, nơi diễn ra festa và tụ tập buổi tối.
• Tượng trên cột: trong mùa lễ, cột trang trí và tượng thánh được dựng dọc phố.

Ngoài nhà thờ: kiến trúc nhà ở

Đi bộ trong các làng và thị trấn, bạn sẽ thấy:

• Ban công gỗ đóng kín (gallarija): sơn xanh lá, đỏ, xanh dương, nhô ra trên phố, vừa che nắng vừa cho phép quan sát đường phố.
• Cửa gỗ và tay nắm đồng: tay nắm hình cá heo, sư tử, bàn tay là chi tiết được chụp ảnh nhiều nhất ở Valletta.
• Hốc tượng thánh ở góc nhà: những bức tượng nhỏ trong hốc tường, có đèn, cho thấy đời sống tôn giáo thấm vào kiến trúc dân dụng.
• Nhà có sân trong: các nhà cổ ở Mdina, Valletta thường có sân trong mát mẻ, giếng nước.

Những chi tiết này cũng là đề tài chụp ảnh tuyệt vời; xem gợi ý trong cẩm nang nhiếp ảnh tại Malta.

Quy tắc khi vào thăm nhà thờ

1. Trang phục: che vai và đầu gối. Nhiều nhà thờ cho mượn khăn choàng ở cửa, nhưng tốt nhất bạn tự mang.
2. Giày: Đồng chính tòa Thánh John cấm giày gót nhọn để bảo vệ sàn cẩm thạch.
3. Giờ lễ: hạn chế đi lại, chụp ảnh khi đang có lễ; nhiều nhà thờ đóng cửa giữa trưa.
4. Ảnh: một số nơi cấm chụp ảnh hoặc cấm đèn flash, nhất là khu vực có tranh quý.
5. Đóng góp: nhà thờ làng thường miễn phí; để lại một khoản nhỏ vào hòm công đức là cử chỉ đẹp.

Những quy tắc này khá giống cách ứng xử ở nơi thờ tự tại châu Á; nếu bạn từng chuẩn bị trang phục khi vào thăm chùa ở Thái Lan, nguyên tắc che vai, che gối và giữ im lặng là tương tự.

Lộ trình một ngày cho người yêu kiến trúc

• Sáng: Đồng chính tòa Thánh John ngay khi mở cửa, đi bộ qua các auberge và nhà hát Manoel ở Valletta.
• Trưa: xe buýt tới Mosta, xem mái vòm Rotunda.
• Chiều: Mdina, nhà thờ chính tòa và các cung điện, ở lại tới khi đèn lên.
• Ngày khác: Gozo với Ta' Pinu, Xewkija và thành cổ Victoria.